Deventer verkennen met Senia: roofkunst en stadswandeling (verslag)

22 september 2017

Dan gaat het op naar de Bergkerk, waar gids Sophie van Nimwegen ons door de tentoonstelling Roofkunst zal loodsen. Deze expositie is tot stand gekomen door de inzet van twee kunsthistorici: particulieren, musea en de Rijksdienst hebben schilderijen en enkele andere stukken in bruikleen gegund.
De tentoonstelling vertelt het verhaal van handel, roof en teruggave van kunstwerken uit Nederland voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Door de ongekende verzamelwoede van nazi’s als Hitler en Göring kwamen veel werken van kunsthandelaren en particulieren, zoals Goudstikker en Gutmann tijdens de bezetting in Duitse handen. Na de oorlog stuurden de Amerikaanse Monuments Men een groot aantal kunstwerken terug naar Nederland. Het was aan de Nederlandse Staat om geroofd of onder dwang verkocht werk terug te geven aan de oorspronkelijke eigenaren. Maar toen de vaak Joodse eigenaren hun eigendommen claimden, stuitten ze dikwijls op een bureaucratische, onwillige overheid. De werken werden ondertussen als Nederlands Kunstbezit verdeeld over de musea, in depot opgeslagen of geveild. Pas eind jaren negentig werd het teruggavebeleid onder internationale druk veel menselijker en volgde een gewetensvolle zoektocht naar de rechtmatige eigenaren.

Tegen half twee is het tijd voor de lunch. Aan hoge tafels schuiven we buiten aan met uitzicht op de Brink. De regen klettert op de straten en toch blijven we droog onder de grote parasols. We besluiten om even te wachten tot de bui over is voor we richting Stadhuis vertrekken, waar Sophie ons door de oude Hansestad zal leiden. Ze zal het accent leggen op het vrijwel verdwenen Joodse leven in Deventer.

Sophie schetst geschiedenissen, ze brengt de verhalen levendig, vol anekdotes, zodat we een beetje besef krijgen hoe het Joodse leven voor de Tweede Wereldoorlog zich hier afspeelde. Ze wijst ons op details waar je als argeloze wandelaar gemakkelijk aan voorbij zou lopen. Ze laat ons zien waar de synagoges stonden, wijst op woonhuizen en winkelpanden, die aan de joodse eigenaren en bewoners herinneren zoals dat van Spanier, ‘goedkope Sam’ met zijn gerestaureerde muurschildering en de plek waar het koffiehuis ‘de Korenbloem’ gevestigd is geweest, waar de jonge zionisten elkaar troffen. Ze vertelt over de plaats en de rol van de Palestinapioniers die daar opereerden. We besluiten de wandeling bij de voormalige synagoge en oude Joodse school aan de Roggestraat, waar sinds 1996 het Etty Hillesum Centrum gevestigd is.

Dory Ezechiels